Ο Φόρος Προστιθέμενης Αξίας (ΦΠΑ) είναι έμμεσος φόρος κατανάλωσης που επιβάλλεται σε σχεδόν όλα τα αγαθά και τις υπηρεσίες. Καταβάλλεται σε κάθε στάδιο της αλυσίδας, από τον παραγωγό ως το κατάστημα, αλλά το βάρος του το σηκώνει τελικά ο καταναλωτής. Στην ΕΕ οφείλεται στη χώρα όπου καταναλώνεται το αγαθό ή η υπηρεσία.

Πώς λειτουργεί

Κάθε επιχείρηση χρεώνει ΦΠΑ στις πωλήσεις της (φόρος εκροών) και πληρώνει ΦΠΑ στις αγορές της (φόρος εισροών). Στο Δημόσιο αποδίδει τη διαφορά, αφού εκπέσει τον φόρο που έχει ήδη πληρώσει. Έτσι φορολογείται μόνο η αξία που προσθέτει η ίδια σε κάθε στάδιο, από όπου πήρε και το όνομά του. Όταν ο φόρος των αγορών είναι μεγαλύτερος από τον φόρο των πωλήσεων, η διαφορά μένει ως πιστωτικό υπόλοιπο που συμψηφίζεται ή επιστρέφεται.

Παράδειγμα με συντελεστή 24%: ένα εργαστήριο αγοράζει υλικά αξίας 100 ευρώ και πληρώνει 24 ευρώ ΦΠΑ. Πουλά το προϊόν του προς 200 ευρώ και χρεώνει στον πελάτη 48 ευρώ ΦΠΑ. Στο Δημόσιο αποδίδει 24 ευρώ, δηλαδή τα 48 ευρώ που εισέπραξε μείον τα 24 ευρώ που είχε πληρώσει. Στις αποδείξεις λιανικής ο φόρος περιλαμβάνεται στην τελική τιμή, ενώ στα τιμολόγια μεταξύ επιχειρήσεων αναγράφεται χωριστά. Για τον συμψηφισμό οι επιχειρήσεις υποβάλλουν περιοδικές δηλώσεις ΦΠΑ στην ΑΑΔΕ.

Οι συντελεστές στην Ελλάδα

• 24%, ο κανονικός συντελεστής, για τα περισσότερα αγαθά και υπηρεσίες (ισχύει από την 1η Ιουνίου 2016).
• 13%, ο μειωμένος, για βασικά τρόφιμα όπως ψωμί, γάλα, κρέας και ελαιόλαδο, για τη διαμονή σε τουριστικά καταλύματα και για την εστίαση.
• 6%, ο υπερμειωμένος, για φάρμακα, βιβλία, εφημερίδες, εισιτήρια θεάτρων και συναυλιών, ηλεκτρική ενέργεια και φυσικό αέριο.

Σε ορισμένα νησιά που ορίζονται με υπουργική απόφαση οι συντελεστές μειώνονται κατά 30%, σε 17%, 9% και 4% αντίστοιχα. Ποια αγαθά και υπηρεσίες παίρνουν μειωμένο συντελεστή ορίζει το Παράρτημα ΙΙΙ του Κώδικα ΦΠΑ. Οι συντελεστές αλλάζουν με νόμο, ανάλογα με τις δημοσιονομικές ανάγκες.

Το νομικό πλαίσιο

Ο ΦΠΑ στηρίζεται σε κοινή οδηγία της ΕΕ, που ορίζει ότι ο κανονικός συντελεστής κάθε κράτους δεν μπορεί να είναι κάτω από 15% και οι μειωμένοι κάτω από 5%. Στην Ελλάδα θεσπίστηκε με τον ν. 1642/1986 και κωδικοποιήθηκε με τον ν. 2859/2000. Από τις 11 Οκτωβρίου 2024 ισχύει νέος Κώδικας ΦΠΑ, ο ν. 5144/2024.